Astenospermi (Astenozoospermi) Nedir?
Astenospermi (tıbbi adıyla astenozoospermi), menideki sperm hücrelerinin hareketlilik (motilite) oranının normal referans değerlerin altında olduğu bir erkek üreme sağlığı sorunudur. Spermlerin kadın üreme kanalında ilerleyerek yumurtaya ulaşabilmesi ve döllenmeyi gerçekleştirebilmesi için güçlü ve ileri yönlü (progresif) hareket kabiliyetine sahip olması gerekir.
DSÖ (WHO) 6. Baskı Hareketlilik Kriterleri ve 4 Dereceli Sınıflama
Dünya Sağlık Örgütü (WHO) 6. Baskı (2021) (PMC10929669) kılavuzunda sperm hareketliliği kriterleri güncellenmiş ve 4 kategorili hız derecelendirmesi yeniden klinik uygulamaya dahil edilmiştir:
- Toplam Hareketlilik (Total Motility - PR + NP) Alt Sınırı: En az %42 (%95 Güven Aralığı: %40–43). (DSÖ 5. Baskı'da %40 idi).
- İleri Hareketlilik (Progresif Motilite - PR) Alt Sınırı: En az %30 (%95 Güven Aralığı: %29–31). (DSÖ 5. Baskı'da %32 idi).
- 4 Kategorili Hareketlilik Derecelendirmesi (
PMC10929669): 1. Kategori a (Hızlı İleri Hareketli): Saniyede $\ge 25\text{ }\mu\text{m}$ hızla ileri yüzen spermler. 2. Kategori b (Yavaş İleri Hareketli): Saniyede $5\text{–}25\text{ }\mu\text{m}$ hızla ileri hareket eden spermler. (Kategori a + b toplamı en az %30 olmalıdır). 3. Kategori c (Yerinde Hareketli / Non-Progresif - NP): İleri gitmeden yerinde hareket eden spermler ($< 5\text{ }\mu\text{m/sn}$). 4. Kategori d (İmmotil / Hareketsiz): Hiç hareket etmeyen spermler. - Zorunlu Canlılık (Vitalite) Testi Kuralı: DSÖ 6. Baskı (PMC10929669) uyarınca, eğer toplam hareketlilik %40'ın altında saptanırsa, hareketsiz spermlerin canlı mı yoksa ölü mü (nekrospermi) olduğunu ayırt etmek için mutlaka Vitalite (Canlılık, alt sınır $\ge \%54$) testi yapılmalıdır.
Astenospermi Nedenleri
Astenospermi birçok farklı nedenle ilişkilendirilebilir:
- Varikosel: Testis toplardamarlarındaki genişleme, skrotal ısı artışı ve reaktif oksijen radikalleri (oksidatif stres) oluşturarak sperm kuyruk hareketini bozabilir.
- Enfeksiyonlar ve Antisperm Antikorları: Prostat, seminal vezikül veya epididim enfeksiyonları ile bağışıklık sisteminin ürettiği antisperm antikorları spermlerin kümeleşmesine (aglütinasyon) ve yavaşlamasına yol açabilir.
- Uzun Cinsel Perhiz Süresi (> 7 Gün): DSÖ 6. Baskı (
PMC10929669), 7 günden uzun süren cinsel perhizin epididimde bekleyen yaşlı/hareketsiz sperm oranını artırdığını vurgular. - Genetik Kuyruk (Flagellum) Anomalileri: Primer siliyer diskinezi (Kartagener sendromu) veya MMAF gibi yapısal kuyruk kusurları şiddetli hareketsizliğe neden olabilir.
- Yaşam Tarzı ve Çevresel Etkenler: Sigara, alkol, obezite, yoğun stres, sıcak ortamlar (sauna, hamam) ve toksik kimyasal maruziyeti.
Astenospermi Tedavisi ve Öneriler
Astenosperminin tedavisi altta yatan nedenlere bağlı olarak planlanır:
- Nedene Yönelik Tedavi: Klinik varikosel varsa mikrocerrahi varikoselektomi, ürogenital enfeksiyon varsa uygun antibiyoterapi ve hormonal dengesizlik varsa endokrin tedavi uygulanır.
- Sağlıklı Yaşam Tarzı ve Antioksidan Destek: Sigaranın bırakılması, düzenli egzersiz, Akdeniz tipi beslenme ve hekim kontrolünde L-karnitin, Koenzim Q10, Çinko, Selenyum gibi antioksidan destekler sperm motilitesini iyileştirebilir.
- Yardımcı Üreme Teknikleri (IUI / IVF / ICSI): Hafif astenospermide sperm yıkama/hazırlama ile aşılama (IUI), orta ve şiddetli astenospermide ise canlı ve hareketli spermin doğrudan yumurtaya yerleştirildiği ICSI (Mikroenjeksiyon) yöntemiyle yüksek gebelik başarısı elde edilir.
📌 Klinik Sonuç ve Özet: DSÖ 6. Baskı (
PMC10929669) kriterlerine göre toplam hareketliliğin %42'nin veya ileri hareketliliğin %30'un altında olması astenospermi olarak tanımlanır. Doğru tanı için 2–7 gün perhiz kuralına uyularak testin tekrarlanması ve bir üroloji/androloji uzmanı tarafından değerlendirilmesi önemlidir.